Một công trình mang ý nghĩa đặc biệt đối với tiếng Việt và chữ Quốc ngữ đã được hiện diện tại châu Âu: biểu tượng tri ân Giáo sĩ Francisco De Pina được đặt tại thành phố Guarda, Bồ Đào Nha – quê hương của vị giáo sĩ được ghi nhận có vai trò quan trọng trong giai đoạn đầu hình thành phương pháp ghi âm tiếng Việt bằng mẫu tự Latinh. Công trình được hoàn tất lắp đặt cuối tháng 11/2023 tại khuôn viên Thư viện Eduardo Lourenço.
Không chỉ mang giá trị lịch sử – văn hóa, biểu tượng này còn có một ý nghĩa đáng chú ý đối với nghề thủ công Việt Nam: phần tạo tác bằng đồng được thực hiện thủ công tại Đồng Phước Kiều, Quảng Nam, nơi nổi tiếng lâu đời với nghề đúc đồng truyền thống.
Giáo sư Nguyễn Đăng Hưng (thứ 3, hàng đầu, trái sang) cũng đại diện chính quyền thành phố Guarda, Bồ Đào Nha và một số người Việt, tại biểu tượng tri ân, sau khi lắp đặt xong. Ảnh: N.Đ.H
Francisco De Pina và dấu mốc trong lịch sử chữ Quốc ngữ
Francisco De Pina là một giáo sĩ người Bồ Đào Nha đến Việt Nam vào đầu thế kỷ XVII. Theo bài viết của Dân Việt, ông đến Việt Nam năm 1617, sử dụng tiếng Việt thành thạo và được xem là một trong những người tiên phong trong việc ghi âm tiếng Việt bằng chữ cái Latinh – nền tảng cho quá trình hình thành chữ Quốc ngữ sau này.
Việc đặt biểu tượng tri ân tại Guarda, Bồ Đào Nha vì thế không chỉ mang ý nghĩa tưởng niệm một nhân vật lịch sử, mà còn tạo nên một điểm kết nối văn hóa giữa Việt Nam và Bồ Đào Nha.
Biểu tượng được thiết kế như một con thuyền vượt biển
Công trình do Nguyễn Bích Thủy thiết kế với hình thức gợi nhắc chiếc thuyền buồm thế kỷ XVII – loại phương tiện gắn với hành trình của các giáo sĩ châu Âu đến phương Đông. Bên dưới có hình ảnh trống đồng Đông Sơn, trong khi các cánh buồm thể hiện nội dung tri ân và tư liệu liên quan đến quá trình ghi âm tiếng Việt.
Một phần của biểu tượng ghi lời tri ân bằng nhiều ngôn ngữ; phần khác tái hiện thủ bút được cho là liên quan đến hệ thống sáu thanh điệu tiếng Việt. Hình ảnh cánh buồm no gió được sử dụng như biểu tượng của sự giao thoa văn hóa và hành trình phát triển của tiếng Việt.
Biểu tượng tri an Giáo sĩ Francisco De Pina, tại vườn hoa Thư viện Eduardo Lourenco, thành phố Guarda, Bồ Đào Nha.
Dấu ấn đúc đồng thủ công từ Phước Kiều
Điểm đặc biệt đáng chú ý của công trình là biểu tượng được chế tác bằng đồng theo phương pháp thủ công tại khu vực Thanh Chiêm, Quảng Nam, gắn với làng nghề đúc đồng Phước Kiều. Bài Dân Việt nêu rằng quá trình thiết kế và chế tạo kéo dài nhiều tháng trước khi công trình được vận chuyển bằng đường thủy sang Bồ Đào Nha.
Đây là ví dụ tiêu biểu cho việc nghề đúc đồng truyền thống không chỉ tạo ra chuông, cồng chiêng, tượng, đồ thờ hay sản phẩm mỹ nghệ, mà còn có thể đảm nhiệm những công trình mang tính biểu tượng văn hóa, lịch sử và ngoại giao.
Với một sản phẩm dạng tượng đài hoặc biểu tượng ngoài trời, yêu cầu chế tác không chỉ nằm ở hình thức. Người thợ còn phải xử lý:
- tỷ lệ và kết cấu tổng thể;
- độ ổn định của vật đúc;
- độ sắc nét của chữ và họa tiết;
- khả năng ghép nối từng bộ phận;
- xử lý bề mặt;
- khả năng chịu điều kiện môi trường khi trưng bày ngoài trời;
- yêu cầu vận chuyển và lắp đặt ở khoảng cách xa.
Đó là những yếu tố khiến các công trình đúc đồng dạng tượng đài hoặc biểu tượng tri ân đòi hỏi kinh nghiệm cao hơn nhiều so với một sản phẩm trang trí thông thường.
Lễ cắt băng khánh thành biểu tượng tri ân Giáo sĩ Francisco De Pina ngày 26/11/2023.
Từ Phước Kiều đến Bồ Đào Nha – hành trình của một sản phẩm thủ công Việt
Sau khi hoàn thiện tại Việt Nam, biểu tượng được vận chuyển sang Bồ Đào Nha và lắp đặt tại thành phố Guarda. Công trình sau đó được khánh thành với sự tham dự của đại diện địa phương, các thành viên Quỹ tôn vinh tiếng Việt và chữ Quốc ngữ cùng cộng đồng người Việt.
Hành trình này cho thấy một sản phẩm đúc đồng truyền thống của Việt Nam hoàn toàn có thể đi xa khỏi không gian làng nghề để trở thành một phần của công trình văn hóa quốc tế.
Đối với Phước Kiều, đây cũng là minh chứng cho khả năng thích ứng của nghề cổ truyền: từ những sản phẩm quen thuộc như cồng chiêng, chuông, tượng đồng, đồng mỹ nghệ, đến những tác phẩm có yêu cầu thiết kế riêng và mang thông điệp lịch sử.
Một số Việt kiều cũng Giáo sư Nguyễn Đăng Hưng mặc áo dài dân tộc chụp hình kỷ niệm bên biểu tượng tri ân.
Giá trị của nghề đúc đồng trong những công trình tưởng niệm
Các công trình tưởng niệm bằng đồng thường được lựa chọn vì đồng có khả năng tạo hình tốt, phù hợp với các chi tiết mỹ thuật, đồng thời tạo cảm giác trang trọng và bền vững.
Khi một công trình mang nội dung tri ân, lịch sử hoặc văn hóa được thể hiện bằng đồng, vật liệu không chỉ đóng vai trò kỹ thuật mà còn góp phần tạo nên cảm giác trường tồn.
Vì vậy, những dự án như biểu tượng Francisco De Pina là một hướng phát triển đáng chú ý đối với các làng nghề đúc đồng truyền thống: kết hợp kỹ thuật thủ công với thiết kế đương đại và giá trị văn hóa.
Đại diện chính quyền thành phố Guarda, Bồ Đào Nha cũng các thành viên Quỹ tôn vinh tiếng Việt và chữ Quốc ngữ.
Đồng Phước Kiều – nhận chế tác công trình đồng theo yêu cầu
Từ nền tảng làng nghề đúc đồng Phước Kiều, các nghệ nhân và thợ lành nghề hiện có thể thực hiện nhiều nhóm sản phẩm và công trình như:
- tượng chân dung bằng đồng;
- tượng danh nhân;
- tượng lưu niệm;
- phù điêu đồng;
- biểu tượng tri ân;
- bảng đồng;
- bia tưởng niệm;
- chuông đồng;
- cồng chiêng;
- đồ thờ cúng;
- sản phẩm mỹ nghệ;
- công trình đồng theo bản vẽ hoặc mẫu riêng.
Đối với các dự án biểu tượng tri ân, tượng đài, bia đồng hoặc công trình lưu niệm, quy trình nên bắt đầu từ bản vẽ, kích thước, vị trí lắp đặt và yêu cầu hoàn thiện để người thợ đánh giá phương án tạo mẫu, đúc, gia công và vận chuyển.
Đồng Phước Kiều có thể tư vấn theo mẫu, ý tưởng hoặc kích thước thực tế của từng công trình.
Hình ảnh biểu tượng trong giai đoạn đúc đồng, bởi nghệ nhân Huy Anh tại huyện Thanh Chiêm, tỉnh Quảng Nam.
Ý nghĩa vượt ra ngoài một tác phẩm bằng đồng
Biểu tượng tri ân Giáo sĩ Francisco De Pina tại Bồ Đào Nha là điểm gặp nhau của nhiều lớp giá trị:
lịch sử chữ Quốc ngữ – giao lưu Việt Nam và Bồ Đào Nha – mỹ thuật – nghề thủ công truyền thống – kỹ thuật đúc đồng Việt Nam.
Đó cũng là một ví dụ cho thấy giá trị của làng nghề không chỉ nằm ở việc bảo tồn kỹ thuật cũ, mà còn ở khả năng đưa kỹ thuật ấy vào những công trình mới, có ý nghĩa rộng hơn về văn hóa và ký ức cộng đồng.
Nguồn: Danviet.vn
