Cồng chiêng Tây Nguyên không chỉ là một loại nhạc cụ, mà còn gắn sâu với đời sống văn hóa của nhiều cộng đồng như Êđê, M’nông, Gia Rai và các dân tộc khác ở Tây Nguyên. Điều ít người biết là trong nhiều năm, những bộ cồng chiêng được sử dụng tại Tây Nguyên lại được chế tác bởi những nghệ nhân đúc đồng ở miền Trung, trong đó làng đúc đồng Phước Kiều là một địa chỉ nổi bật.
Tại Lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ 7 năm 2019, người dân và du khách đã có dịp tận mắt chứng kiến quy trình đúc, gia công và hoàn thiện bộ chiêng Knah của người Êđê do các nghệ nhân làng Phước Kiều thực hiện.
Chế tác cồng chiêng là một quá trình thủ công nhiều công đoạn
Theo Báo Đắk Lắk, ông Nguyễn Hữu Cảnh – người có hơn 30 năm làm nghề đúc đồng – cho biết quy trình chế tác cồng chiêng trải qua nhiều bước như:
- tạo khuôn;
- nấu đồng;
- rót đồng;
- làm nguội;
- tháo khuôn;
- gia công;
- đánh bóng;
- tìm âm;
- chỉnh âm.
Các công đoạn chủ yếu được thực hiện thủ công và đòi hỏi người thợ có tay nghề cao. Riêng phần chuẩn bị khuôn cho một bộ cồng chiêng có thể kéo dài gần một tháng.
Đây là điểm quan trọng khi nói về quy trình đúc cồng chiêng Phước Kiều: sản phẩm không được tạo ra chỉ bằng một lần rót kim loại vào khuôn, mà là kết quả của nhiều bước liên hoàn, mỗi bước đều ảnh hưởng đến hình dáng và âm thanh cuối cùng.
Làm khuôn – nền tảng của một chiếc chiêng đạt yêu cầu
Trong nghề đúc đồng thủ công, khuôn quyết định trực tiếp đến kích thước, độ dày và hình dáng của vật đúc.
Đối với cồng chiêng, yêu cầu còn cao hơn vì hình học của mặt chiêng có ảnh hưởng đến âm thanh. Nếu khuôn không đạt độ chính xác cần thiết, sản phẩm sau khi đúc có thể bị sai dáng hoặc gây khó khăn cho công đoạn chỉnh âm.
Nghệ nhân Dương Ngọc Tiển từng chia sẻ rằng bí quyết để tạo nên một bộ cồng chiêng đạt yêu cầu về cả hình thức và âm thanh nằm nhiều ở khâu làm khuôn và phối hợp hợp kim đồng.
Phối hợp hợp kim – không có một công thức duy nhất cho mọi loại chiêng
Một trong những yếu tố quan trọng nhất của nghề đúc cồng chiêng là lựa chọn và phối hợp kim loại.
Theo thông tin được Báo Đắk Lắk ghi nhận từ Nghệ nhân Dương Ngọc Tiển, tùy từng sản phẩm mà người thợ có cách pha hợp kim, làm khuôn và thậm chí cách nấu đồng khác nhau. Với sản phẩm cần tiếng cao và ngân dài, hợp kim phải đạt độ cứng và độ bền phù hợp để khi chịu tác động có thể tạo ra âm thanh mạnh và kéo dài hơn.
Điều này cũng cho thấy không nên hiểu đơn giản rằng “đồng càng nguyên chất thì cồng chiêng càng hay”. Với nhạc cụ bằng kim loại, thành phần hợp kim phải phục vụ yêu cầu âm học cụ thể.
Nấu và rót đồng – thời điểm đòi hỏi sự chính xác
Sau khi khuôn và nguyên liệu đã được chuẩn bị, kim loại được đưa vào lò nấu.
Khi đạt trạng thái phù hợp, người thợ tiến hành rót kim loại nóng chảy vào khuôn.
Đây là công đoạn quan trọng vì tốc độ rót, độ ổn định của dòng kim loại và trạng thái khuôn đều ảnh hưởng đến khả năng điền đầy và chất lượng vật đúc.
Bài báo ghi nhận rằng để tránh sản phẩm bị lỗi, người thợ phải tính toán tỷ lệ hợp kim từ đầu và theo dõi quá trình đúc rất kỹ.
Sau khi ra khuôn vẫn còn nhiều việc phải làm
Cồng chiêng đúc thủ công sau khi tháo khuôn không có bề mặt hoàn toàn phẳng ngay lập tức.
Người thợ tiếp tục gia công, bào gọt và xử lý bề mặt bằng dụng cụ phù hợp để sản phẩm đạt hình dáng cần thiết trước khi chuyển sang công đoạn quan trọng nhất: tìm âm và chỉnh âm.
Đây là lý do một chiếc chiêng vừa ra khỏi khuôn chưa thể xem là sản phẩm hoàn chỉnh.
Thẩm âm – công đoạn tạo nên “hồn” của cồng chiêng
Trong toàn bộ quy trình, thẩm âm cồng chiêng là công đoạn đòi hỏi nhiều kinh nghiệm nhất.
Báo Đắk Lắk mô tả Nghệ nhân Dương Ngọc Tiển là một người có chuyên môn sâu về thẩm âm cồng chiêng tại Phước Kiều. Để chỉnh âm, người thợ phải biết cách đánh chiêng, cảm nhận cao độ, độ vang và đặc tính âm thanh của từng chiếc. Nếu tiếng chưa đạt, người thợ tiếp tục tác động lên bề mặt chiêng để điều chỉnh cho đến khi đạt âm thanh mong muốn.
Đây không phải công việc có thể thực hiện chỉ bằng đo đạc cơ học.
Nó phụ thuộc rất nhiều vào:
- kinh nghiệm nghe âm;
- khả năng cảm nhận độ vang;
- hiểu đặc tính của từng loại chiêng;
- kinh nghiệm xử lý mặt chiêng;
- và sự am hiểu cách sử dụng cồng chiêng của cộng đồng.
Theo bài gốc, có những chiếc được chỉnh trong vài giờ nhưng cũng có trường hợp mất cả ngày mới đạt được âm thanh mà nghệ nhân mong muốn.
Chỉnh một chiếc chiêng đã khó, chỉnh cả bộ còn khó hơn
Một chiếc chiêng đơn lẻ có thể được chỉnh theo âm thanh riêng, nhưng với cả bộ cồng chiêng, yêu cầu phức tạp hơn rất nhiều.
Các chiếc trong bộ phải có sự tương quan về âm thanh để khi diễn tấu cùng nhau không bị rời rạc.
Nghệ nhân Dương Ngọc Tiển giải thích rằng âm thanh của cồng chiêng Tây Nguyên không đơn giản được xây dựng theo hệ thống âm giai phương Tây. Các nghệ nhân phải hiểu cách cộng đồng bản địa cảm nhận âm thanh, nhịp điệu và sự tương tác giữa các tiếng chiêng.
Đây chính là lý do thẩm âm cả dàn chiêng khó hơn rất nhiều so với chỉnh một chiếc riêng lẻ.
Mối liên hệ giữa Phước Kiều và cồng chiêng Tây Nguyên
Một chi tiết rất đáng chú ý trong bài báo là cồng chiêng không phải sản phẩm do làng Phước Kiều tự sáng tạo từ đầu.
Theo lời Nghệ nhân Dương Ngọc Tiển được Báo Đắk Lắk dẫn lại, trước kia đồng bào Tây Nguyên có những mẫu cồng chiêng được đưa đến từ các khu vực khác qua giao thương. Do việc mua và vận chuyển rất tốn kém, các già làng đã mang mẫu đến Phước Kiều để nhờ chế tác lại.
Qua quá trình tiếp xúc với mẫu thật và người sử dụng, các nghệ nhân Phước Kiều dần tích lũy kinh nghiệm về:
- hình dáng;
- độ dày;
- kết cấu;
- âm thanh;
- và yêu cầu thẩm âm của từng loại cồng chiêng.
Đây là nền tảng giúp nghề đúc cồng chiêng Phước Kiều gắn bó ngày càng sâu với Tây Nguyên.
Cuộc gặp giữa người chế tác và người sử dụng
Sự kiện tại Buôn Ma Thuột năm 2019 có ý nghĩa đặc biệt bởi người chế tác cồng chiêng và người sử dụng cồng chiêng có dịp gặp nhau ngay tại Tây Nguyên.
Người dân có thể trực tiếp quan sát quy trình một bộ chiêng được tạo thành như thế nào.
Ngược lại, các nghệ nhân Phước Kiều cũng có cơ hội tiếp xúc nhiều hơn với không gian văn hóa thực tế, từ đó hiểu rõ hơn yêu cầu của người sử dụng đối với từng loại cồng chiêng.
Sự kết nối này giúp kỹ thuật chế tác không bị tách rời khỏi văn hóa sử dụng.
Nghệ nhân Dương Ngọc Tiển và nghề đúc cồng chiêng Phước Kiều
Trên website Đồng Phước Kiều, Nghệ nhân Dương Ngọc Tiển được giới thiệu là người gắn bó nhiều năm với nghề đúc đồng và đặc biệt có kinh nghiệm với cồng chiêng, chuông đồng và nhạc cụ bằng đồng. Website cũng lưu lại các tư liệu về việc ông tham gia thẩm âm, trình diễn kỹ thuật chế tác cồng chiêng và các lần giao lưu tại Tây Nguyên.
Đồng Phước Kiều hiện tiếp tục nhận:
- đúc cồng chiêng Tây Nguyên;
- đúc bộ cồng chiêng theo mẫu;
- cồng/chiêng đơn;
- chỉnh âm cồng chiêng;
- thẩm âm;
- sửa và hiệu chỉnh cồng chiêng;
- các loại nhạc cụ bằng đồng theo yêu cầu.
Vì sao cồng chiêng Phước Kiều vẫn có giá trị đến ngày nay?
Giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở vật liệu đồng.
Nó còn nằm ở:
kinh nghiệm làm khuôn + kiến thức về hợp kim + kỹ thuật rót đồng + kỹ năng gia công + khả năng thẩm âm.
Đặc biệt với cồng chiêng, sản phẩm phải đạt được sự cân bằng giữa:
hình dáng – độ bền – âm sắc – độ vang – khả năng hòa âm trong cả bộ.
Đây là những yếu tố khiến nghề chế tác cồng chiêng vẫn phụ thuộc nhiều vào tay nghề của nghệ nhân, dù một số công đoạn có thể sử dụng máy móc hỗ trợ.
Đồng Phước Kiều nhận đúc cồng chiêng theo yêu cầu
Khách hàng có nhu cầu đặt đúc cồng chiêng nên chuẩn bị trước các thông tin:
- loại cồng hoặc chiêng;
- số lượng;
- kích thước;
- mẫu đang sử dụng nếu có;
- dân tộc hoặc vùng văn hóa sử dụng;
- yêu cầu về âm thanh;
- nhu cầu chỉnh âm hoặc thẩm âm;
- địa điểm giao hàng.
Các thông tin này giúp nghệ nhân đánh giá yêu cầu chính xác hơn trước khi chế tác.
Đồng Phước Kiều nhận tư vấn và chế tác cồng chiêng theo yêu cầu, kết hợp kỹ thuật đúc truyền thống với kinh nghiệm chỉnh âm và thẩm âm.
Nguồn tham khảo: Nội dung bài viết được biên tập, viết lại và bổ sung trên cơ sở tư liệu từ bài “Kỳ công chế tác cồng chiêng Tây Nguyên”, tác giả Huỳnh Thủy, đăng trên Báo Đắk Lắk ngày 06/04/2019. Một số thông tin về hoạt động hiện nay của Đồng Phước Kiều được đối chiếu từ website chính thức dongphuockieu.vn.
Nguồn gốc: Báo Đắk Lắk.
