Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên không chỉ hấp dẫn bởi âm thanh vang vọng giữa đại ngàn, mà còn chứa đựng cả một hệ giá trị văn hóa, nghi lễ và bản sắc cộng đồng. Trong hành trình gìn giữ di sản ấy, nghề đúc cồng chiêng thủ công tại Phước Kiều giữ một vai trò rất đặc biệt.
Tại Lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ 7 năm 2019, lần đầu tiên quy trình đúc cồng chiêng Êđê được tái hiện công khai để người dân và du khách trực tiếp quan sát cách một chiếc chiêng được tạo ra từ những công đoạn thủ công truyền thống. Sự kiện diễn ra tại Trung tâm Văn hóa tỉnh Đắk Lắk và có sự tham gia của các nghệ nhân đến từ làng nghề đúc đồng Phước Kiều.
Nghệ nhân Phước Kiều trực tiếp tái hiện quy trình đúc cồng chiêng
Theo Tiền Phong, có 10 nghệ nhân của làng nghề đúc đồng Phước Kiều tham gia trình diễn. Các công đoạn được giới thiệu từ khâu chuẩn bị vật liệu, nung chảy kim loại, tạo và xử lý khuôn, rót đồng cho đến khi hình thành một bộ cồng chiêng Êđê hoàn chỉnh.
Điểm đáng chú ý là quá trình chế tác không kết thúc khi sản phẩm vừa ra khỏi khuôn.
Sau khi đúc xong, bộ chiêng tiếp tục được các nghệ nhân Êđê chỉnh âm để phù hợp với hệ thống âm thanh và thang âm truyền thống của cộng đồng Êđê.
Điều này cho thấy một bộ cồng chiêng hoàn chỉnh là kết quả của sự kết hợp giữa:
kỹ thuật đúc kim loại của nghệ nhân Phước Kiều và kinh nghiệm thẩm âm, chỉnh âm của nghệ nhân bản địa Tây Nguyên.
Quy trình đúc cồng chiêng không chỉ là đổ đồng vào khuôn
Nhìn bên ngoài, nhiều người có thể nghĩ đúc cồng chiêng chỉ đơn giản là nung chảy đồng rồi rót vào khuôn. Thực tế, quy trình phức tạp hơn nhiều.
Để tạo ra một chiếc chiêng sử dụng được, người thợ phải quan tâm đến hàng loạt yếu tố:
- thành phần hợp kim;
- kích thước sản phẩm;
- độ dày thành chiêng;
- hình dáng mặt chiêng;
- kết cấu khuôn;
- khả năng điền đầy kim loại;
- quá trình làm nguội;
- xử lý bề mặt;
- và đặc biệt là âm thanh sau khi hoàn thiện.
Chỉ cần sai lệch ở một vài yếu tố, chiếc chiêng có thể vẫn đẹp về hình thức nhưng âm thanh không đạt yêu cầu.
Đó là lý do chỉnh âm và thẩm âm luôn là một công đoạn rất quan trọng đối với cồng chiêng.
Từ khuôn đúc đến một bộ cồng chiêng hoàn chỉnh
Một quy trình cơ bản có thể hình dung qua các bước chính sau:
Chuẩn bị khuôn
Người thợ tạo khuôn theo hình dáng và kích thước mong muốn của chiếc chiêng.
Chuẩn bị và nung chảy nguyên liệu
Kim loại được lựa chọn và đưa vào lò để đạt trạng thái phù hợp trước khi rót.
Rót đồng vào khuôn
Kim loại nóng chảy được rót vào khuôn đã chuẩn bị sẵn.
Làm nguội và tháo khuôn
Sau khi kim loại đông đặc, khuôn được tháo để lấy phôi chiêng ra.
Gia công bề mặt
Người thợ tiếp tục mài, sửa và xử lý các chi tiết để sản phẩm đạt hình dáng mong muốn.
Tạo hoa văn và hoàn thiện
Tùy loại chiêng, các họa tiết có thể được xử lý thêm ở giai đoạn hoàn thiện.
Thử tiếng – chỉnh âm – thẩm âm
Đây là bước quyết định chất lượng sử dụng thực tế của chiếc chiêng.
Quy trình thực tế có thể thay đổi theo loại chiêng, kích thước và yêu cầu cụ thể của từng cộng đồng sử dụng.
Vì sao cồng chiêng Êđê cần chỉnh âm sau khi đúc?
Mỗi cộng đồng Tây Nguyên có cách sử dụng cồng chiêng và hệ thống âm thanh riêng.
Với người Êđê, một bộ chiêng không chỉ cần vang mà còn phải đúng cao độ, đúng tương quan âm thanh giữa các chiếc và phù hợp với cách diễn tấu truyền thống.
Vì vậy, sau khi sản phẩm rời khỏi khuôn, nghệ nhân vẫn phải tiếp tục thử tiếng và hiệu chỉnh.
Công đoạn này đòi hỏi:
- kinh nghiệm lâu năm;
- khả năng cảm âm tốt;
- hiểu đặc điểm từng loại chiêng;
- nhận biết độ dày và vùng phát âm trên mặt chiêng;
- biết cách điều chỉnh mà không làm mất kết cấu sản phẩm.
Đây chính là phần khó nhất và cũng là yếu tố tạo nên giá trị khác biệt của cồng chiêng thủ công.
Phước Kiều và mối liên hệ đặc biệt với cồng chiêng Tây Nguyên
Bài Tiền Phong cho biết, vào thời điểm năm 2019, Tây Nguyên nói chung và Đắk Lắk nói riêng chưa có cơ sở nghề đúc cồng chiêng quy mô tương ứng với nhu cầu sử dụng của cộng đồng. Nhiều bộ chiêng vì thế được mua từ các địa phương khác, trong đó Phước Kiều là một nguồn cung quan trọng.
Tiền Phong cũng ghi nhận rằng trong những năm trước thời điểm bài báo được xuất bản, làng nghề Phước Kiều đã cung cấp lên Tây Nguyên hơn 4.000 bộ chiêng các loại. Đây là số liệu lịch sử của bài báo năm 2019 và không nên hiểu là số liệu hiện tại.
Điều này cho thấy mối quan hệ lâu dài giữa:
làng nghề đúc đồng Phước Kiều và không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.
Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên – một di sản sống
UNESCO ghi nhận Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trong Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại từ năm 2008, sau khi di sản này được tuyên xưng là Kiệt tác Di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại vào năm 2005.
Di sản này bao gồm nhiều cộng đồng dân tộc ở Tây Nguyên, trong đó có người Êđê, Gia Rai, Ba Na, M’Nông và các cộng đồng khác. Cồng chiêng gắn chặt với đời sống, nghi lễ, mùa vụ và các sự kiện cộng đồng.
Vì vậy, việc bảo tồn cồng chiêng không chỉ là bảo tồn một nhạc cụ.
Nó còn bao gồm:
nghệ thuật chế tác – kỹ thuật chỉnh âm – cách diễn tấu – không gian nghi lễ – và tri thức truyền đời của cộng đồng.
Giá trị của việc tái hiện quy trình đúc cồng chiêng
Sự kiện năm 2019 có ý nghĩa ở chỗ giúp người xem hiểu rằng phía sau mỗi bộ cồng chiêng là một quá trình lao động thủ công nhiều công đoạn.
Người xem không chỉ thấy thành phẩm mà còn được tiếp cận:
- dụng cụ đúc;
- vật liệu;
- khuôn;
- quá trình nung chảy kim loại;
- thao tác rót đồng;
- sản phẩm sau khi ra khuôn;
- xử lý hoa văn;
- và công đoạn thử tiếng.
Việc đưa quy trình nghề ra trình diễn công khai cũng góp phần giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn giá trị của nghề truyền thống.
Đồng Phước Kiều – tiếp nối kỹ thuật đúc cồng chiêng truyền thống
Từ nền tảng của làng nghề Phước Kiều, Đồng Phước Kiều tiếp tục nhận chế tác các sản phẩm bằng đồng theo yêu cầu, đặc biệt là:
- cồng chiêng Tây Nguyên;
- bộ cồng chiêng theo yêu cầu;
- cồng và chiêng đơn;
- chỉnh âm cồng chiêng;
- thẩm âm;
- sửa chữa cồng chiêng;
- chuông đồng;
- nhạc cụ bằng đồng;
- và các sản phẩm đúc thủ công khác.
Đối với cồng chiêng, việc chế tác không chỉ tập trung vào hình dáng mà còn phải quan tâm đến đặc tính âm thanh và mục đích sử dụng thực tế.
Khách hàng khi đặt cồng chiêng nên cung cấp rõ:
loại chiêng cần dùng – số lượng – kích thước – cộng đồng/vùng sử dụng – yêu cầu âm thanh – mẫu tham khảo nếu có.
Những thông tin này giúp nghệ nhân có cơ sở tư vấn chính xác hơn.
Giữ nghề không chỉ là giữ cách đúc
Một làng nghề tồn tại lâu dài không chỉ nhờ duy trì một kỹ thuật sản xuất.
Quan trọng hơn là khả năng truyền lại:
kinh nghiệm làm khuôn, phối liệu, rót đồng, sửa phôi, chỉnh âm, thẩm âm và hiểu công năng văn hóa của từng sản phẩm.
Cồng chiêng vì thế là một ví dụ rất rõ: kỹ thuật luyện và đúc kim loại phải kết hợp với tri thức âm nhạc và văn hóa cộng đồng.
Sự kiện tái hiện quy trình đúc cồng chiêng Êđê tại Buôn Ma Thuột năm 2019 là một dấu mốc đáng nhớ, góp phần giới thiệu nghề đúc đồng Phước Kiều đến gần hơn với công chúng và đồng thời tôn vinh giá trị của Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.
Nguồn tham khảo: Bài viết được biên tập, bổ sung và tối ưu nội dung dựa trên tư liệu “Lần đầu tái hiện quy trình đúc cồng chiêng Êđê” của Báo Tiền Phong, đăng ngày 11/03/2019. Nội dung trên dongphuockieu.vn được viết lại nhằm giới thiệu giá trị nghề đúc đồng Phước Kiều và quy trình chế tác cồng chiêng truyền thống.
Nguồn gốc: Báo Tiền Phong.
